"Kołysanka"
komedia
Polska 2010
reżyseria: Juliusz Machulski
scenariusz: Adam Dobrzycki
zdjęcia: Arkadiusz Tomiak
wyk. Robert Więckiewicz, Janusz Chabior, Małgorzata Buczkowska, Michał Zieliński, Ilona Ostrowska, Jacek Koman, Ewa Ziętek, Antoni Pawlicki, Krzysztof Stelmaszyk, Krzysztof Kiersznowski, Przemysław Bluszcz, Jan Monczka
produkcja: Studio Filmowe Zebra
premiera 12.02.2010
dystrybucja: Monolith Films

Zgodnie z popularną metodą interpretacji przemian kina grozy mającego wpisywać się zawsze w tendencje epoki, w której powstaje, współczesne filmy o potworach wskazują na wyjątkową kompleksowość naszych potrzeb w zakresie przeżywania lęku.

Teoretyk filmu Siegfired Kracauer pisał o niemieckich filmach grozy okresu międzywojennego w kontekście zapowiedzi nadchodzącego faszyzmu, mistrz powieści grozy Stephen King udowadniał, że tematy amerykańskich horrorów z lat 70. potwierdzają metaforycznie uchwycone obawy przed nadchodzącą ekonomiczną zapaścią – filmy miały pozostawać zawsze komentarzem do aktualnej rzeczywistości. Gdyby próbować określić, co zachęca nas do oglądania scen niezwykłego okrucieństwa, można by dojść do przekonania, że brak nam prawdziwych emocji w życiu, a świat wydaje nam się jakoś mało krwawy. Nawet władcy, którzy zajmowali się ciemiężeniem ludzi dla własnych celów, utożsamiani z nowożytną emanacją wampira, są coraz rzadsi, jeśli nie unikalni w dzisiejszych czasach.

Interesującą manifestacją tego kryzysu w „Kołysance” Juliusza Machulskiego byłaby decyzja polskich wampirów, które w poszukiwaniu nowego lokum postanawiają zasiedlić „dom zły” znajdujący się w Warszawie przy ulicy Krakowskie Przedmieście.

Trzeba zaryzykować stwierdzenie, że odrobinę lepiej wychodziły Machulskiemu filmy ulokowane w określonej politycznej rzeczywistości, która spleciona była ze sprawną nawigacją w obszarze lekkiej, choć nie pozbawionej zgryźliwości satyry społecznej, dając wnioski, których celnością sam autor wysoko ustawił sobie poprzeczkę zajmując w polskim kinie pozycję mistrza.

W tym roku mija 30 lat od jego debiutu. Vabank”, dowcipnie opowiedzianą historię kasiarza, stworzył jako dwudziestoparolatek dowodząc swojej dojrzałości warsztatowej i gotowości do bardzo inteligentnej zgrywy. Jego nowy film, próba mierzenia się z nieznanym gatunkiem, czerpie z tych wzorów, stawiając sobie za punkt honoru nigdy nie rezygnować z puenty. Wykorzystuje nie tylko falę popularności motywów sataniczno-wampirycznych, ale i wiele razy już realizowaną prywatną skłonność doświadczonego twórcy komedii do poszukiwań w obszarze jurysdykcji bardziej lirycznych czy też tragicznych muz.

Pomysł scenarzysty „Kołysanki” na potrzeby fabuły zaadaptowany został z miniserialu napisanego dla telewizji. Sprowadza się w skrócie do użycia poetyki kina grozy w znanym z małego ekranu schemacie rustykalnym, z postawionym dowcipnie pytaniem, jak życie wioski mogłoby się zmienić, gdyby do takich bajkowych Wilkowyj albo Królowego Mostu wprowadzili się nowi lokatorzy. Z piekła rodem, dodajmy.

Pewnej nocy zjawiają się w Odlotowie, w pobliżu chaty ludowego artysty. On znika (oficjalnie udał się w podróż), a pojawia się wielopokoleniowa rodzina z czwórką dzieci i piątym w drodze. Wielki, niezaspokojony apetyt, zwłaszcza dziadka, który traci powoli ostatnie zęby, sprawia, że w obejściu Makarewiczów niknie ślad kolejno po: listonoszu, kobiecie z opieki społecznej, księdzu z ministrantem, niemieckim turyście z tłumaczką, ekipie telewizyjnej, która przyjechała robić materiał o zaginionych w „trójkącie mazurskim”, a w końcu policji, która prowadząc śledztwo wielokrotnie gubiła tropy w zagrodzie Makarewiczów.

Dla każdego zniknięcia da się wymyślić jakieś racjonalne uzasadnienie, trzeba się tylko postarać – przekonuje komendant, ten sam, który buduje obraz sytuacji i model do dedukcji na rozległej makiecie z figurkami ulepionymi na podobieństwo wszystkich poszkodowanych. W pogłoski o żonie i dzieciach księdza nie chce wierzyć, ale już to, że zginął z ministrantem nasuwa mu pewne skojarzenia. Okazuje się, całkiem niewinnie, że ksiądz został wynajęty, choć niekoniecznie z własnej woli, jako niańka do najmłodszej latorośli Makarewiczów (dziecko przy nim zaczęło dobrze spać, przestało płakać, nie miało problemów z kupką, a i ząbki wyrzynały mu się prawidłowo).
 
Zazwyczaj krainy zarażone wampiryzmem w klasycznej literaturze znajdowały się w innej części Europy, położonej na południe od Polski, a romantyczne poematy szukały scenerii specyficznej, skonwencjonalizowanej przez zarażenie jej gotykiem. Słowiańszczyzna jednak związana jest silnie z tego typu wierzeniami i może najbardziej dojmujący wydaje się brak jakiegoś rodzaju historycznej rekonstrukcji – absolutnie koniecznej po sugestii Makarewiczów, że być może żyją więcej nawet niż 500 lat. Zdradza się z tym dziadek, który do pracownicy opieki społecznej mówi, że ma już 550, co jego synowa kwituje jako… wysokość emerytury. Na skrzyżowaniu wczesnego Tima Burtona z „Rodziną Adamsów” nieujawnione pozostaje pokrewieństwo z wampirami z innych epok, nieobecne zwłaszcza po świetnej czołówce i scenach rodzinnego muzykowania w kostiumie. Z drugiej strony bezbłędnie wykorzystuje reżyser specyfikę polskiego krajobrazu w jego wersji sielsko-folklorystycznej każąc polskim wampirom zajmować się ludowym rękodziełem i lepić za zamówienie gliniane zajączki.

Spragnione krwi monstra zagrali ulubiony aktor Machulskiego Robert Więckiewicz jako melancholijny wampir ogarnięty lekkim Weltschmerzem i Małgorzata Buczkowska - strażniczka normalności, tęskniąca za wielkim miastem, która na wsi stara się dbać o zachowanie tradycji i zadaje kłam przesądom jakoby wampiry miały problem z krucyfiksem. Trzeba wyróżnić Janusza Chabiora, który w roli dziadka wiecznie podenerwowanego nienasyconym głodem, swoją emocjonalnością wychodzi daleko przed całą stawkę, w scenie próby samobójczej osinowym kołkiem sięgając po to, co w parodii horroru absolutnie nieodzowne.

W ten wartki, utrzymany w popularnym stylu, często uproszczony obrazek wkradają się pięknie fotografowane kadry Arkadiusza Tomiaka, który potrafi zdejmować świat w konwencji przynależącej do rasowego kina grozy. Unika fotografowania zagrożenia, ale dobrze wychodzi mu oddanie obcości w przestrzeni zaludnionej przez złowieszczą rodzinkę. Świat wampirów rządzi się przejrzystymi, prostymi zasadami, co wygląda na kpinę i jest jednocześnie uroczym przeinaczeniem toczącym się w rytmie i tonie innych filmów tego reżysera.

Aż się chce przypomnieć refleksję, która wymknęła się księdzu spędzającemu czas w towarzystwie uwięzionych przez wampiry: „Drodzy państwo, znajdujemy się w głębokiej… niedoli”. Na takie żarciki można ostrzyć sobie zęby.

Monika Banach