„Historia kina, tom 1: Kino nieme”
redakcja naukowa: Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska
Wydawnictwo Universitas
2009
Liczba stron: 962
ISBN: 83-242-0967-5
Wymiary: 170 x 245 mm

Oto książka (aż  961 stron z indeksami), od której wprost trudno się oderwać! Miłośnicy początków kina znajdą w niej, a raczej w nim - bo to podręcznik akademicki -  wszystkie potrzebne informacje podane bardzo ciekawie i niezwykle przystępnie przez znakomitych autorów, specjalistów filmoznawstwa związanych w większości z Instytutem Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego.

To właśnie tam powstaje czterotomowa „Historia kina”, której ostatnia z zaplanowanych części zostanie opublikowana za pięć lat. Kolejne trzy tomy będą dotyczyły kina klasycznego, nowofalowego i współczesnego. Książka spełnia oczekiwania i wymagania kinomanów XXI wieku, opiera się bowiem tylko na najnowszych opracowaniach, badaniach i źródłach, uwzględnia świeże interpretacje czy konteksty oraz współcześnie stosowane kryteria. Podstawową bowiem przyczyną, dla której powstała - z inicjatywy Tadeusza Lubelskiego - był brak podręcznika na miarę dzisiejszych czasów. Wielotomowa „Historia sztuki filmowej” Jerzego Toeplitza, której autor dotarł w swoim obszernym podsumowaniu światowych kinematografii do roku 1953, od dawna przestała wystarczać. Podobnie jak systematycznie uaktualniana „Historia filmu” Jerzego Płażewskiego. Wydawnictwo pod redakcją Tadeusza Lubelskiego, Iwony Sowińskiej i Rafała Syski z jednej strony chronologicznie opisuje historyczne zjawiska, z drugiej skupia się na szkołach narodowych i gatunkach. Rozpoczynający serię tom skupia się na początkowych trzydziestu latach dziejów kina.

Pierwszy autor - Andrzej Gwóźdź - pisze wyczerpująco o prototypowych urządzeniach i maszynach: różnorakich panoramach, latarniach magicznych, camera obscura, zootropach, praksinoskopach, fenakistiskopach, elektrotachyskopach, bioskopach, stereoskopach, kinetoskopach. I wyprowadza powstanie kina od wywodzących się z Dalekiego Wschodu, Indii czy krajów malajskich teatru cieni, a bliżej nam - z XIX-wiecznej obsesji na punkcie optyki. Przybliża też działanie pierwszych kamer - strzelby fotograficznej i mutografu.

Tadeusz Lubelski poświęca następny rozdział dwóm ojcom kina - Louisowi Lumière'owi - prekursorowi dokumentu i Georges'owi Mélièsowi - pionierowi fabuł. Ten pierwszy był wynalazcą filmu jako ciągu ruchomych obrazów, drugi - pomysłodawcą kina fabularnego. W ujęciu słynnego teoretyka kina, André Bazina, obydwaj stali się patronami dwóch głównych tendencji w sztuce filmowej - twórców „wierzących w rzeczywistość” i „wierzących w obraz”.

Początki kina amerykańskiego to w książce domena Rafała Syski. Opisuje on m.in. działalność Edisona, wytwórni Biograph, nickelodeonów, powstanie Hollywood i jego systemu gwiazd, założenie Universalu, Paramountu, Foxa i Metro Goldwyn Mayer oraz wyodrębnienie się westernu jako gatunku.

Trzema wielkimi europejskimi kinematografiami narodowymi początków epoki kina zajęła się Grażyna Stachówna. Jeśli chodzi o Francję, skupiła się m.in. na działalności wytwórni Gaumont, twórczości Louisa Feuillade`a i wylansowanej przez niego postaci Fantomasa, nazywanego „cesarzem zbrodni” i „geniuszem zła”, pierwszego charyzmatycznego bohatera filmowego - głównej postaci całego cyklu obrazów. Czytamy też tutaj o Wielkiej Brytanii i Włoszech.

Geniusz Amerykanina Davida Warka Griffitha zgłębił Michał Oleszczyk. To pierwszy w dziejach kina artysta - reżyser m.in. „Narodzin narodu” i „Nietolerancji” - który sprawił, że kino zaczęło opowiadać złożone historie i wywoływać skomplikowane emocje.

Tadeusz Szczepański podzielił rozdział o kinie skandynawskim na dwie części. Pierwszy poświęcił Danii - która stała się produkcyjną potęgą - i tamtejszym melodramatom uznawanym za gatunek erotyczny. To kino duńskie wylansowało filmowego wampa dzięki wspaniałej aktorce. Asta Nielsen była naturalna a jednocześnie uosabiała modernistyczną dekadencję. Duńską kinematografię współtworzył genialny Carl Theodor Dreyer, twórca arcydzieł uchodzących za szczyt możliwości kina niemego, które nie zestarzały się do dziś, m.in. „Męczeństwa Joanny d`Arc”. Z kolei Szwecja wyzwala skojarzenia przede wszystkim z nazwiskami wybitnych twórców - Victora Sjostroma („Woźnica śmierci”, hollywoodzki „Wicher”) i Mauritza Stillera (jego rodzice byli Żydami polsko-rosyjskiego pochodzenia), odkrywcy talentu Grety Garbo.

Niemieckie nieme arcydzieła (m.in. Fritza Langa, F.W. Murnaua, Roberta Wiene, Wilhelma Pabsta, Lotty Reiniger) okresu wilhelmińskiego i weimarskiego wziął na warsztat Tomasz Kłys. Opowiedział czytelnikowi o powstaniu wytwórni Ufa, estetyce ekspresjonizmu, kinie Nowej Rzeczowości, wyodrębnionych wówczas gatunkach: Kammerspielu, filmie historycznym, kostiumowych filmach egzotycznych, sensacyjnym filmie o superprzestępcach, filmach fantastyczno-naukowych, ewoluującym melodramacie, Bergfilme – „filmach górskich”, rozwijającej się komedii, Sittenfilme – „filmach edukujących seksualnie”, o pełnometrażowym animowanym filmie fabularnym.

Najwięcej miejsca zajęło w książce opisanie kina Rosji carskiej i Związku Sowieckiego piórem Joanny Wojnickiej. Autorka położyła nacisk na początki awangardy rozwijającej się pod auspicjami NEP-u (Nowej Ekonomicznej Polityki) oraz twórczość wybitnych artystów (Siergieja Eisensteina, Wsiewołoda Pudowkina i Aleksandra Dowżenki - prekursora kina ukraińskiego). Oczywiście, nie zabrakło miejsca dla dzieła niezwykłego – „Aelity” Jakowa Protazanowa według powieści Aleksego Tołstoja, z oryginalną, futurystyczną scenografią i kostiumami, w którym to filmie powstawał na ekranie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Marsa.

Iwona Sowińska opracowała „Złoty wiek burleski”, gdzie przybliżyła nam powstanie gagu, postaci Maxa Lindera, Macka Sennetta, Charliego Chaplina, Harolda Lloyda, Bustera Keatona.

Hollywoodzka epoka jazzu wybrzmiała w ujęciu Łukasza A. Plesnara postaciami Cecila B. DeMille`a, Ericha von Stroheima,  Ernsta Lubitscha (twórcy filmowego naturalizmu), Friedricha Wilhelma Murnaua. Znajdziemy tu opowieści o aktorskich indywidualnościach Glorii Swanson, Clary Bow i Rudolpha Valentino. Najprężniej rozwijające się wówczas gatunki to melodramat, western, film przygodowo-kostiumowy, wielkie widowisko biblijne, kryminał, film wojenny i horror.

Iwona Kolasińska-Pasterczyk zajęła się francuską szkołą impresjonistyczną - Louisem Delluc, Germaine Dulac, Marcelem L`Herbier, Ablem Gance`em i Jeanem Epsteinem. 

Awangardę we francuskim i niemieckim kinie niemym - abstrakcjonizm, dadaizm, surrealizm, kino czyste, dokument liryczny oraz eksperymenty narracyjne -  prześledziła Alicja Helman.

Jadwiga Hučková opracowała rozdział dotyczący niemego kina dokumentalnego, w którym znalazło się miejsce dla sylwetki Roberta Flaherty`ego, Dzigi Wiertowa, Jorisa Ivensa oraz dla brytyjskiej szkoły dokumentalistów.

Ostatnia część ogromnej księgi to krótsze już charakterystyki niemych kinematografii Chin, Japonii, Indii, Hiszpanii, Turcji, Bałkanów, Czech i Słowacji oraz Polski. Nasza twórczość filmowa - niestety - powielała i trywializowała rodzime romantyczne stereotypy. Dominowało nastawienie ideologiczne. Na tym tle wyróżniały się tylko obrazy Wiktora Biegańskiego, odnaleziony w 2006 roku w brukselskim archiwum „Mocny człowiek” Henryka Szaro i debiut Juliusza Gardana „Kropka nad i”. 

W fascynującej opowieści o niemym kinie można ugrzęznąć i utonąć na całe popołudnie, wieczór i pół nocy już od pierwszego otwarcia jej na chybił trafił. Ta książka nie ma słabych stron. Także pod względem graficznym i ilustratorskim nie można jej niczego zarzucić. To po prostu strzał w dziesiątkę! Czekamy z niecierpliwością na kolejne tomy!

Anna Kilian