Magiczne i wzruszające
Wyjątkowa muzyka, książki i filmy nie starzeją się nigdy. Ich wieczna aktualność bierze się z uniwersalnych tematów i emocjonalnej prawdy. Dzisiejsi trzydziestolatkowie świetnie pamiętają wybitnego „Brzdąca” Charlesa Chaplina, ponieważ w czasach naszego dzieciństwa polska telewizja namiętnie emitowała filmy tego genialnego komika (zresztą nie tylko jego, także te z udziałem Stana Laurela i Olivera Hardy'ego, Harolda Lloyda oraz Bustera Keatona). To dramat, w którym dziecięca postać wybrzmiała najpełniej w całej historii kina a tytułowy bohater stał się wręcz ekranową ikoną dziecka.

Ten wielki niemy hit z 1921 r. był pierwszym długim metrażem zrealizowanym przez reżysera, który zmienił oblicze kina. Chaplin zagrał w nim biednego Włóczęgę, który zaopiekował się malcem porzuconym przez samotną matkę. Razem żyją i pracują – Brzdąc wybija szyby a jego opiekun, schowany za węgłem kolejnego domu, spieszy z natychmiastową naprawą.

Dziecko zagrał siedmioletni Jackie Coogan, stając się dzięki filmowi Chaplina największą dziecięcą gwiazdą niemego kina. Wspólnie stworzyli niezwykłą ekranową parę, pasując do siebie tak idealnie i tak umiejętnie odgrywając uczuciowe relacje między sobą, że trudno uwierzyć, że nie byli prawdziwymi ojcem i synem. W „Brzdącu” Chaplin zawarł wiele prawdy na temat swojego nieszczęśliwego dzieciństwa. Najbardziej wzruszającą sceną w filmie jest moment rozstania malca i jego opiekuna, który z całą pewnością jest reminiscencją przeżytej przez samego reżysera tragedii (w wieku siedmiu lat został siłą odebrany chorej psychicznie matce, Hannah Resiel i wraz z bratem zamknięty w sierocińcu wyjętym z kart „Olivera Twista” Dickensa).

I jeszcze jedna ciekawostka - w obrazie zadebiutowała 13-letnia Lita Grey, którą – ciężarną – Chaplin poślubił trzy lata po premierze. To właśnie ona stała się dla Nabokova inspiracją do stworzenia postaci Lolity. A sam Jackie Coogan grał do samej śmierci na atak serca w 1984 r. – niewielkie, głównie telewizyjne role. Jego sława przygasła, gdy miał 16 lat. Gdy w latach trzydziestych próbował odzyskać wielomilionowy majątek, który zarobił jako dziecięca gwiazda, matka i ojczym nie zgodzili się a proces sądowy nic aktorowi nie dał. Sprawa Coogana odbiła się jednak tak głośnym echem, że wprowadzono obowiązujące do dziś prawo, które nakazuje ustanawianie specjalnego funduszu w przypadku każdego dziecięcego aktora, na który są wpłacane zarabiane przez dziecko pieniądze.

Kilka lat walczyli ze sobą o fortunę syna rodzice Macaulaya Culkina. Aktor, który dziś jest trzydziestolatkiem, stał się dziecięcą megagwiazdą w wieku dziesięciu lat, po roli sprytnego aniołkowatego blondaska w komedii familijnej „Kevin sam w domu” (1990) Chrisa Columbusa. Film był olbrzymim hitem na całym świecie – tylko w samej Ameryce zarobił 285 milionów dolarów.

Swój status gwiazdy Culkin potwierdził rolami w „Mojej dziewczynie” (1991) Howarda Zieffa i rok później w obrazie „Kevin sam w Nowym Jorku” Columbusa. Potem były jeszcze: „Synalek”, „Wyrównując rachunki z tatą” i „Richie milioner” i popularność chłopca zaczęła maleć – wchodząc w okres dojrzewania stracił dziecięcy urok i przestał dostawać ciekawe propozycje. Z wielomilionową fortuną zgromadzoną na koncie Culkin nie musi już w ogóle pracować, więc jeśli kiedykolwiek powróci na duży ekran w głównej roli, to tylko w filmie wartym jego zachodu. W pamięci widzów na zawsze pozostanie rezolutnym cherubinkiem niepozwalającym dmuchać sobie w kaszę.

Podobnie jak Jim z kultowego dramatu „Buntownik bez powodu” Nicholasa Raya z 1955 r. (a jaki do dziś nie stracił olbrzymiej siły emocjonalnego rażenia) grający tytułową rolę, tragicznie zmarły jeszcze w tym samym roku James Dean zdołał wykreować ikonicznego gniewnego i bezkompromisowego nastolatka, jedną z najsłynniejszych postaci w historii kina. Wcielając się w Jima, aktor miał „już” 24 lata, ale doprawdy trudno w to uwierzyć – tak sugestywna jest jego kreacja.

Niemal tak samo mocno odbierają widzowie te postaci dziecięcych bohaterów, które znają z literatury – o ile ich ekranowa kreacja jest udana. Z pewnością taka właśnie była zapisana w pamięci telewizyjnych odbiorców obojga płci Pippi Langstrump - znana z powieści Astrid Lindgren Fizia Pończoszanka - w szwedzko-niemieckim serialu z 1969 r. Olle Hellboma. Rudowłosą i piegowatą, cudownie ekscentryczną chłopaczarę zagrała dziesięcioletnia Inger Nilsson. I nie zarobiła – hollywoodzkim wzorem – fortuny, gdyż ówczesne szwedzkie prawo zabraniało zapłacić dziecięcemu aktorowi więcej niż raz. W dorosłym życiu pani Nilsson zarabia jako medyczna sekretarka, ale nie rezygnuje z aktorstwa – pojawia się od czasu do czasu na małym ekranie albo w krótkim metrażu.

Zaś najsłynniejszą postacią chłopca, który na duży ekran trafił wprost z kart książek jest z pewnością Harry Potter wymyślony przez J.K. Rowling, któremu „oddał” swoją twarz Daniel Radcliffe – dzięki swoim rolom jeden z najbogatszych młodych ludzi w Wielkiej Brytanii. Swój talent pokazał także na deskach teatru i z pewnością będzie jednym z tych aktorów, którzy będą kontynuowali karierę także po tym, gdy z ekranów zejdzie dwuczęściowa adaptacja siódmej części przygód najbardziej znanego młodego czarodzieja wszech czasów.

Blask Pottera przyćmił inne chłopięce postaci, które wspaniale wybrzmiały na ekranie, choćby Charliego Bucketa z książki Roalda Dahla „Charlie i Fabryka Czekolady”, znakomicie zekranizowanej przez Tima Burtona w 2005 r.  Tytułowego bohatera - dziecko biednych, ale kochających się rodziców, marzące często o tabliczce czekolady, na którą prawie nigdy go nie stać – zagrał trzynastoletni Freddie Highmore, prywatnie przyjaciel Radcliffe'a. Do Charliego w końcu los się uśmiecha i grzeczny chłopiec - wraz z czwórką obcych, rozpuszczonych bachorów - dostaje zaproszenie od najsławniejszego na świecie cukiernika o wiele mówiącym imieniu i nazwisku Willy Wonka (wcielił się w niego Johnny Depp) do zwiedzenia jego Fabryki Czekolady. Widowiskowy film Tima Burtona to feeria pokrętnego dowcipu i wywrotowych podtekstów a jego strona wizualna przyprawia o zawrót głowy.

Bezbronne i bezradne
Bycie dzieckiem nie zawsze polega na opychaniu się batonami, figlowaniu z lalką Barbie i wymuszaniu na dorosłych tupaniem nóżką spełniania wszystkich życzeń. Bycie dzieckiem może także boleć. Jedenastoletni Chava (w tej roli Carlos Padilla) z filmu „Głosy niewinności” (2004) Meksykanina Luisa Mandokiego jest postacią dziecka, która uosabia tragiczny los wszystkich jego rówieśników w krajach targanych wojną. Bawi się z kumplami, rozrabia i smali cholewki do ślicznej koleżanki z klasy. Żyje w wyniszczanym wojną domową Salwadorze połowy lat 80. XX wieku, a największą grozę budzi w nim zbliżający się dzień dwunastych urodzin. Wtedy wcieli go w swoje szeregi armia narodowa, by zabijał inne dzieci, które przystały do partyzantki guerillas.

Życie Chavy przypomina apokalipsę - za dnia przytykają mu pistolet do głowy a w nocy pociski rozrywają chaty w jego wiosce. Film poruszający realizmem, ale nie epatujący okrucieństwem, kojarzy się z wybornymi radzieckimi klasykami na podobny temat (chociaż osadzony w realiach II wojny światowej – „Dzieckiem wojny" (1962) Andrieja Tarkowskiego oraz „Idź i patrz" (1985) Elema Klimowa.
 
Aktorki na całego
Choć bardzo młode, potrafiły i umieją zagrać jak z nut, zachwycając publiczność i krytykę. Któż nie kojarzy nazwiska Shirley Temple z najbardziej czarującą małą dziewczynką w historii kina...? Aureola złotych loków i talent do śpiewu i tańca sprawiły, że zanim skończyła osiemnaście lat, zagrała pięćdziesiąt ról i jako najmłodsza aktorka świata otrzymała Oscara.

Niestety, naturalny talent Temple błyszczał w produkcjach bez wyjątku tanich i sentymentalnych, w których najczęściej grała optymistyczną i altruistyczną sierotkę albo wcielonego aniołka godzącego skłóconych rodziców. Wystarczy przypomnieć tytuły owych filmów – najsłynniejsza „Mała księżniczka” (1939) a także „Mały pułkownik” czy „Najmniejsza z buntowniczek” albo „Dołeczki”. Ciekawa jest dorosła kariera Temple. W wieku 22 lat ostatecznie zerwała z kinem. Odnosiła sukcesy w polityce – była pierwszą kobietą Szefem Protokołu USA, ambasadorką w Ghanie i Czechosłowacji. Także jedną z pierwszych kobiet, które otwarcie i za pośrednictwem mediów powiadomiły o swoim raku piersi i walką z nim.

Na ekranie godziła rodziców także piętnastoletnia Angielka Hayley Mills w „Nie wierzcie bliźniaczkom” Davida Swifta w 1961 r. Rok wcześniej odniosła międzynarodowy sukces jako „Pollyanna” w filmie tego samego reżysera według powieści Eleanor Porter. Jej krajanka Liz Taylor już jako dwunastolatka była supergwiazdą dzięki rolom w filmach takich jak „Lassie wróć” (1943) Freda M. Wilcoxa i „National Velvet” (1944) Clarence`a Browna.

A jak rysuje się przyszłość kina z dziecięcymi bohaterkami? Na wielką ekranową aktorkę od lat zapowiada się szesnastoletnia dziś Amerykanka Dakota Fanning. Gra w filmach od szóstego roku życia, a jej olbrzymi talent podziwialiśmy m.in. w „Człowieku w ogniu” (2004) Tony`ego Scotta, w „Wojnie światów” (2005) Stevena Spielberga i w „Sekretnym życiu pszczół” (2008) Giny Pince-Bythewood.

To dziewczynka, do której należy przyszłość kina. Oby takich jak ona było więcej – prawdziwych artystek ekranu a nie gwiazdek jednego sezonu.

Anna Kilian