„Królik po berlińsku” to drugi film w pana karierze dokumentalisty opowiedziany z punktu widzenia zwierząt – po „Balladzie o kozie” z 2004 roku.
Tak się przypadkowo złożyło. Gdy pojawił się pomysł „Królika…”, pomyśleliśmy z Wojtkiem Rosołowskim (operator i współscenarzysta filmu – przyp. red.), że można by powtórzyć ten chwyt - znany z bajek Ezopa, La Fontaine`a i Krasickiego, a polegający na tym, by pokazać jak zwierzęta patrzą na ludzi. Jak my wypadamy jako gatunek, gdy jesteśmy oglądani ich oczami. Wydawało nam się, że możemy pójść z naszym tematem jeszcze dalej, ale szybko okazało się, że niewiele wiadomo o berlińskich królikach, nie ma zdjęć ani ujęć. Dlatego zaczęliśmy się posiłkować wymyślonymi opowieściami, rozmowami z ludźmi, historią NRD. Od początku też myśleliśmy o wkomponowaniu animacji do filmu, zrobieniu animowanej historii królika-bohatera – Esterhazy`ego, o którym opowiedziała w swoim obrazie Izabela Plucińska. Spotykała się z nami i zapaliła do tego projektu.

W rozmowie ze mną dla Audiowizualni.pl zwróciła uwagę na to, że bardzo długo zastanawiał się pan nad formą swojego filmu – w tym czasie ona zdążyła zrealizować animowanego „Esterhazy'ego”.
Zastanawialiśmy się cztery lata. Tyle czasu minęło od zgłoszenia projektu i pitchingu na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Dokumentalnych w czeskiej Jihlavie – właśnie tam znaleźliśmy część pieniędzy na film. Zagwarantowały je strona niemiecka i polska. Do Jihlavy przyjeżdża dużo ludzi z zachodniej branży filmowej w poszukiwaniu ciekawych tematów. Dla nich to taka nieodkryta, egzotyczna ziemia. Nasz projekt bardzo się Niemcom spodobał. Także to, że to Polacy wpadli na taki pomysł. Zapewnili nam dużo artystycznego wsparcia. Zależało im, by film był jak najbardziej oryginalny, niestandardowy i zaskakujący. Zdjęcia rozpoczęliśmy dwa lata po podpisaniu umów. Cieszę się z sukcesu, jaki do tej pory odniósł (nagrody na festiwalach w Kanadzie, Krakowie, Warszawie, Jihlavie, Chicago oraz obecność na skróconej liście dokumentów z szansą na nominację do Oscara – przyp. red.).

Czy trudno było panu wyszukać te znakomite materiały archiwalne, które zostały wykorzystane w filmie?
Dzięki berlińskiej stacji telewizyjnej - która go współprodukowała - mogliśmy korzystać z jej archiwów. Wojtek Rosołowski, który wówczas przeniósł się do Berlina na dobre, wyszukiwał materiały. Zajęło to setki godzin. Oglądaliśmy też wszystko na temat Muru Berlińskiego. Korzystaliśmy też z innych archiwów. W Niemczech wystarczy podać w archiwum tematy, jakimi jest się zainteresowanym i dostaje się już wyszukane materiały na płycie DVD. Zależało nam na niestandardowych ujęciach.

Czy jest pan zadowolony z pomysłu wspólnej - z „Esterhazym” - dystrybucji filmu?
Tak. Wymyślił to Artur Liebhart (pomysłodawca, organizator i dyrektor Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych Planete Doc Review i szef Filmu Polskiego - przyp. red.), który bardzo nam pomógł, gdy film nie był nawet jeszcze gotowy. Zgłaszał go na wszystkie festiwale, gdzie tylko mógł. Oba filmy dotykają historii Muru Berlińskiego i jego obalenia i dobrze się ze sobą komponują.

Jako jedyny reżyser zbiorowej pracy „Cisza” (2003) - zestawu sześciu etiud dokumentalnych - zrealizował pan fabułę, „Lęk wysokości”. Zawsze chciał pan kręcić filmy fabularne?
Nie. Bardziej się czuję dokumentalistą. Po prostu mocno siedział we mnie pomysł na film fabularny i cieszę się, że udało mi się go zrobić, w dużej mierze dzięki „Królikowi po berlińsku”. Najchętniej robiłbym coś na pograniczu gatunków. W Polsce takie filmy nie powstają, podobnie jak pełnometrażowe dokumenty, które są bardzo popularne choćby w Niemczech. Tam są kina, które specjalizują się w ich wyświetlaniu.

Czy myśli pan o łączeniu dokumentu z fabułą?
Tak. Chciałbym odtworzyć prawdziwą historię w autentycznym miejscu, w której zagraliby naturszczycy, podobną w stylu do „Klasy” Laurenta Canteta albo „Nienormalnych” Jacka Bławuta.

Czy w „Lęku wysokości” zatrudnił pan naturszczyków?
Tylko do epizodów. Związek tego filmu z materią dokumentu jest natury osobistej - opowiadam w nim historię z mojego życia, coś, co mi się przydarzyło. Chociaż jest to fabuła, to oparta na prawdziwej opowieści i prawdziwych postaciach. Krzysztof Stroiński kreuje osobę, o której nie wiadomo, czy jest chora psychicznie, czy nie, trochę kosmitę, być może nieobliczalnego. Marcin Dorociński gra jego syna, który relację z nim odkrywa na nowo. To trochę jak z „Trójką do wzięcia” (film telewizyjny z 2006 roku nagrodzony m.in. w Sankt Petersburgu, Gdyni i Breście - przyp. red.), gdzie w centrum opowieści była autentyczna dziewczyna, pod jej postać był zmieniany scenariusz. Ale wraz z tamtym obrazem przejadło mi się kino werystyczne, w „Lęku…” chciałem pójść trochę dalej. Jest w nim trochę snu, trochę zakłócenia rzeczywistości wspomnieniem i autentycznym przeżyciem, o którym nie chcę zbyt wiele opowiadać. Nie chcę się do końca odkrywać i ujawniać, zwłaszcza po obejrzeniu „33 scen z życia” Małgorzaty Szumowskiej. To, co jest ważne dla nas, niekoniecznie może być ciekawe dla innych ludzi. „Lęk wysokości” to z jednej strony opowieść o spotkaniu dwóch światów - ludzi zdrowych i chorych psychicznie - tak jak w „Rain Manie” Barry`ego Levinsona czy „Ósmym dniu” Jaco van Dormaela. Z drugiej - historia bardziej rodzinna, jak „Inwazja barbarzyńców” Denysa Arcanda, „Aberdeen” Hansa Pettera Molanda czy „Droga do szczęścia” Sama Mendesa.

Czy dużo panu dała współpraca na planie filmów Leszka Wosiewicza i Jana Kidawy-Błońskiego?
Tak. To najlepsza szkoła dla przyszłego reżysera. Leszek Wosiewicz jest wizjonerem i świetnym psychologiem. Wspaniale pracuje z aktorami, lubi ich. Jest fajnym człowiekiem. Jan Kidawa-Błoński także ma klasę. Znakomicie się zachowuje na planie, szanuje ludzi.

Pracował już pan dla telewizji realizując część odcinków serialu „Królowie śródmieścia”. Czy będzie pan kontynuował tę współpracę?
To się okaże. Serial był realizowany przez młodych ludzi, bez nacisków producenckich i z dużą dozą wolności. Mogliśmy go robić bardzo filmowymi środkami. Chciałbym robić ambitne filmy, ale w Polsce tak się nie da. Inni nasi reżyserzy także realizują seriale - mają rodziny i muszą je utrzymać.
 
rozmawiała Anna Kilian