"Królik po berlińsku"
dokumentalny
Polska, Niemcy 2009
reżyseria: Bartosz Konopka
scenariusz: Bartosz Konopka, Piotr Rosołowski
zdjęcia: Piotr Rosołowski
muzyka: Maciej Cieślak
produkcja: MS Films
premiera: 4.12.2009
dystrybucja: Film Polski

To był jedyny pewny kandydat do głównej nagrody tegorocznego Krakowskiego Festiwalu Filmowego. Publiczność w kuluarach nominowała go do Grand Prix praktycznie bez konkurencji, bo też i rzecz została przygotowana z rozmachem godnym najwyższych laurów. Bartek Konopka wyjechał z Krakowa ze „Złotym Lajkonikiem”, nagrodą specjalną została również uhonorowana producentka filmu Anna Wydra. Pomysł na „Królika po berlińsku” byłby pewnie uznany za banalny, gdyby o króliczych uchodźcach z szalonego świata ludzi opowiadało się anegdoty i czytało dzieciom bajki na dobranoc tak jak dzieje się w Niemczech. Popularnym przykładem takiej adaptacji jest pokazywany przed dokumentem Konopki animowany króliczek w filmie „Esterhazy” - nieśmiały wiedeńczyk z książęcego rodu, który jedzie do Berlina szukać żony.

Sam koncept „Królika po berlińsku” zawdzięczamy Marcelowi Łozińskiemu, który opowiedział autorom historię zwierząt zamieszkujących pas ziemi między Berlinem Zachodnim a Wschodnim od momentu, kiedy na początku lat 60. część miasta została opasana podwójnym murem. Świeżość ujęcia uzyskali zaś dzięki własnej żmudnej pracy, w wyniku której doszło do ostatecznego wykrystalizowania się formuły tego dokumentu. Wśród matek i ojców sukcesu należy wymienić operatora i współautora scenariusza Piotra Rosołowskiego oraz autora ścieżki dźwiękowej Macieja Cieślaka, lidera Ścianki, który przeszedłszy różne stopnie alternatywnych wtajemniczeń muzyki gitarowej i jazzu, z prawdziwie psychodelicznym temperamentem komponuje ilustracyjną muzykę.

Zbieranie materiałów w archiwach i dokumentacja „Królika” trwała ponad dwa lata. Początkowo miał to być film o NRD, ale jego ludzkich bohaterów eliminowano stopniowo aż zredukowano jedynie do tych, którzy zajmują się królikami naukowo i artystycznie. Narrację poprowadzono w taki sposób, aż ujawniła ciekawą metaforę: króliki zostały postawione w sytuacji bez wyjścia, gdy nagle okazało się, że ich soczysta łąka, po niemiecku nazywająca się Potsdamer Platz, została otoczona zasiekami, barierą przeciwczołgową, a w końcu betonem. Mur prawdopodobnie stanął dla ich dobra, ochrony przed naturalnym wrogiem, by strzec ich bezpieczeństwa, a że trawy było pod dostatkiem (przynajmniej do czasu) i każdemu przysługiwała taka sama norka, królikom nie pozostało nic innego jak płodzić kolejne pokolenia królików i zażywać „swobody”. Taka wierność faktom i w większości oparcie się na materiałach pochodzących z archiwów spowodowały, że powstał film igrający z realizmem, bawiący się formułą paradokumentu, którego siłą jest sposób opowiadania przyciągający autentyzmem reportażu. „Królik po berlińsku” to rzecz zasadniczo kompletnie nierealna i jednocześnie realna do samego końca, który spotkał jego bohaterów w postaci odłowów na dużych osiedlach dawnego Berlina Zachodniego, gdzie przenieśli się po zburzeniu muru.

Konopka, opowiadając o swoich twórczych fascynacjach, powołuje się na przykład „Szczurołapa” – jeden z klasyków polskiego dokumentu, z trudem znajdujący naśladowców zdolnych budzić taki podziw i takie emocje. To był film, nakręcony w 1986 r., stanowiący komentarz do wydarzeń, które nastąpiły w Polsce na początku lat 80. Opowiadał o człowieku, który zajmuje się tępieniem szczurów w wielkich ubojniach - podsuwa im trutkę, ale dopiero wtedy, gdy uda mu się dobyć zaufanie zwierząt, które są pokazane jako istoty rozumne, zdolne do odczuwania i niepozbawione zmysłu przedsiębiorczości. „Szczurołap” posiadał ów genialny walor oświatowy, co łącznie z zaproponowanym tematem i dzięki zastosowaniu zmiennej perspektywy sprawiało, że był wstrząsający, aczkolwiek widać było, że to film spreparowany w studio.

„Królik” posługuje się podobną metodą. Nie idzie jednak w procesie manipulacji uczuciami widza aż tak daleko, nie sposób spoglądać w nim z odmiennych punktów widzenia, przeciwnik królików jest skryty za barierą wiedzy królików o tych, którzy zgotowali im ten los. Daje za to sposobność do solidaryzowania się z ofiarami, ale też ich prostota ducha i łatwowierność wygrywają komediowe akcenty. Śledzimy losy bohaterów, opis otoczenia, w którym żyją, ich rodziny, troski, marzenia i tęsknoty - ta prawda jest tak trudna do przyswojenia, że jakby nieprawdziwa. Wrażeniem włada głos Krystyny Czubówny, która czyta komentarz napisany przez Michała Ogórka jak listę dialogową z telewizyjnego cyklu „Zwierzęta świata”. Przypomina to twórczość o cechach poznawczo-dydaktycznych ukrytych w popularnonaukowym schemacie. W parodię konwencji filmu biograficznego czy oświatowego wkrada się coś, co falsyfikuje jego elementy składowe, a to na dobre wyjść może zwłaszcza wszystkim wzniosłym przesłaniom, które mogłyby wnieść nazbyt moralizatorskie tony na obchody rocznicy 1989 roku.

Trudno jednakże przecenić fakt, że to Polacy pierwsi wpadli na pomysł sfilmowania historii zwierząt żyjących w berlińskiej „strefie śmierci”, a jego premiera nastąpiła w czasie, gdy wyraz „mur”, który już chyba na zawsze zajął w sposób nieuprawniony miejsce przed słowem „stół”, przy okolicznościowych mowach ma szanse zyskać nieco nowych znaczeń. Należy mieć przy tym na uwadze, że nie tylko my jako króliki braliśmy udział w eksperymencie, który rozgrywał się w Europie po II wojnie światowej. Dziś, zwłaszcza po niezłym festiwalu Sztuka Dokumentu przygotowanym na 20-lecie nowej Europy, okazuje się, że groźna konkurencja (jeśli „Królik” wybiera się po nominację do Oscara) czai się wśród dzieł młodych twórców, pamiętających przełom lat 70. i 80., którzy ciekawie opowiadają o przeszłości z perspektywy zamkniętego i pilnowanego przez sowieckie wojska obozu. Znakomity przykład niesie estoński film „Disco And Atomic War” o zachodnich programach odbieranych z fińskiej telewizji, którego teza brzmi, że Estońska Republika Radziecka była tajnym laboratorium KGB, sprawdzającego podatność ludzi na wpływ obcej propagandy.

Na szczęście historia podbitych Niemiec w „Króliku po berlińsku” jest uniwersalną metaforą Europy schowanej za systemem umocnień, bo wszyscy byliśmy królikami w badaniach przeprowadzanych w laboratorium strefy wpływów Związku Sowieckiego. A może nawet królikami – nowicjuszami dopuszczonymi do uczestnictwa w kolejnych stopniach wtajemniczeń w tym paranoicznym misterium... 

Monika Banach