Konrad Klejsa
„Filmowe oblicza kontestacji.
Kino Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej wobec kultury protestu przełomu lat sześćdziesiątych i osiemdziesiątych”
Wydawnictwo Trio
Warszawa, kwiecień 2008
Liczba stron: 424
ISBN 978-83-7436-154-5
Wymiary: B5

Rok 1968 to – jak słusznie zauważa autor „Filmowych oblicz kontestacji” (książki nagrodzonej w grudniu 2009 roku przez miesięcznik „Kino” jako najlepszej pozycji filmoznawczej wydanej w roku 2008) – niezwykła data. To cztery magiczne cyfry przywołujące okres największych zmian światopoglądowych i kulturowych w powojennym świecie. „Punkt graniczny współczesnej kultury” i przestrzeń dla dziesiątków symboli, z jakich można wymienić m.in. błoto na festiwalu w Woodstock, dzieci-kwiaty, Czarne Pantery, gitarę Jimiego Hendriksa, dziewczynę wkładającą kwiat w lufę karabinu, Baader-Meinhof. Konrad Klejsa postawił sobie za cel napisanie o filmowych dziełach wybitnych odnoszących się do owej potężnej zmiany.

„Moim zamiarem jest przedstawienie związków między kinem Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych a ruchem kontestacji. Za wyborem tego tematu stoi przekonanie, iż zjawisko to należy uznać za paradygmatyczne dla kul! tury lat sześćdziesiątych. Jego wpływ na kształtowanie się nowych tendencji w literaturze, plastyce i sztukach audiowizualnych jest bowiem bezdyskusyjny, choć jak dotąd słabo opisany” - twierdzi. I wprowadzając czytelnika w swoją bogatą pracę rozróżnia dwa pojęcia, których właściwe zrozumienie jest kluczowe dla podążania tokiem jego wywodu. Podkreśla, że kontestacja to manifestowanie sprzeciwu wobec wartości jakiegoś systemu praw, obyczajów, obowiązków społecznych, autorytetów lub instytucji a także odmowa uczestnictwa w rzeczywistości owym wartościom podporządkowanej. Zaś kontrkultura jest zbiorem norm i wartości pewnej grupy społecznej, które w wyrazisty sposób kłócą się z normami i wartościami społeczeństwa, której owa grupa jest częścią. Za ustaleniem tych podstawowych różnic definicyjnych idzie analiza światopoglądu kontestacyjnego, sprzeciwiającego się nieładowi, korupcji, obłudzie i wojnie. Światopoglądowi, który głośno mówił o nędzy, pomieszaniu celów i ustanawianiu praw przez prywatną władzę. Piętnował niekontrolowany rozwój techniki i zniszczenie środowiska naturalnego, upadek demokracji i wolności, sztuczność pracy i kultury, brak wspólnoty, utratę tożsamości.

W swojej bogatej publikacji Klejsa znajduje miejsce, by skontrastować kino brechtowskie – inspirowane koncepcją teatru epickiego i reprezentowane m.in. przez Jean-Luca Godarda – i tzw. gatunki progresywne, które się wówczas pojawiły, wykorzystujące innowacyjne rozwiązania formalne, burzące schemat fabularny, wypełniające tkankę filmu treściami subersywnymi (przykładem takiego obrazu jest m.in. musical „Rocky Horror Picture Show” Jima Sharmana z 1975 roku).

Autor przedstawia czytelnikowi kontestacyjne kino amerykańskie na zasadzie opozycji jej charakterystycznych składowych – konfliktu białych i kolorowych, warstwy wykształconej i gangsterów, osobowości barwnych i przyziemnych, dorosłych i młodzieży, polityki i mediów, kadry uniwersyteckiej i kontrkulturowych radykałów, kobiet i mężczyzn. Poświęca jeden z podrozdziałów narkotykom związanym z kontrkulturą – głównie marihuanie i LSD. Tu najgłośniejsze nazwiska to oczywiście Timothy Leary i Ken Kesey. „Swobodny jeździec” ("Easy Rider") Dennisa Hoppera z 1968 roku doczekał się osobnej analizy ze względu na swoją przełomową rolę w dziejach amerykańskiej kinematografii. Ten z dzisiejszego punktu widzenia klasyk kina szokował kontrowersyjną narracją. Powstał jako obraz niezależny a rozpowszechniała go hollywoodzka machina dystrybucyjna.

Kontestacyjne oblicze filmu europejskiego jest w książce opisane na przykładzie czterech kinematografii. Autor analizuje włoską wskazując na przemiany zachodzące w gospodarce – boom gospodarczy i industrializację południowych regionów kraju. Radykalne protesty i wystąpienia anarchistów, terrorystów, ale także artystów i feministek nasilały się w czasach, gdy na ekranach dominowały spaghetti westerny, komedie i kryminały – obok wybitnych filmów trzech geniuszy kina: Luchina Viscontiego, Federica Felliniego i Michelangela Antonioniego.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że kontestacja młodych Niemców - bardziej polityczna niż obyczajowa - w ujęciu Klejsy ma o wiele bogatsze przesłanki niż te wytropione we włoskiej kulturze i społeczeństwie. To brak perspektyw zawodowych, głód doświadczenia generacyjnego, rozczarowanie zimnowojenną polityką i zmęczenie konserwatywną obyczajowością. Brytyjska kontestacja z kolei ma proweniencję psychodeliczną. W drugiej połowie lat 60. Londyn stał się drugim, obok San Francisco, ośrodkiem takiej właśnie kultury. A na kształtowanie się postaw antyestablishmentowych i pacyfistycznych miał w Wielkiej Brytanii wpływ ruch antynuklearny, szczególnie aktywny w tym kraju.

Jednak w świadomości społecznej dekada kontestacji łączy się najsilniej z hasłami maja 1968 roku malowanymi na murach paryskiej Sorbony („Bądźcie realistami, żądajcie niemożliwego”, „Zabrania się zabraniać” oraz „Pod chodnikiem jest plaża” to te najsłynniejsze) i właśnie z Francją. To tam sojusz ruchu studenckiego z robotnikami zapowiadał autentyczną rewolucję społeczną. Celowo pomijam w charakterystyce „Filmowych oblicz kontestacji” nazwiska filmowców i tytuły ich dzieł. Jest ich wiele i czytelnik powinien odkryć je na własną rękę. Szczególnie, że ta świetnie napisana książka wprowadza w atmosferę opisywanych lat mnogością cytatów. Wywód autora nie nuży. Wręcz przeciwnie – wciąga i powoduje, że czyta się jego pracę z prawdziwą przyjemnością.

Anna Kilian