„Film i historia”
antologia pod redakcją Iwony Kurz
Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 
wznowienie: kwiecień 2010
Liczba stron: 360
ISBN: 9788323504030
Wymiary: 135 x 205 mm

Kino nie tylko rejestruje i komentuje wydarzenia codzienne, będąc realizowanym tu i teraz.  Zapisuje przemiany obyczajowe i postawy typowe dla epoki, którą reprezentuje. Antologia „Film i historia” zawiera dwanaście tekstów  polskich, francuskich, brytyjskich a w ogromnej większości amerykańskich autorów - filmoznawców i kulturoznawców.  Ich wyboru dokonała Iwona Kurz – wykładowczyni w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, zajmująca się historią polskiej kultury wizualnej, teorią filmu oraz audiowizualności oraz antropologią ciała i płci. Teksty dotyczą głównie filmu fabularnego jako kontekstu dla badań historycznych i historiograficznych. Autorka słusznie wskazuje na to, jak ważna jest zgodność ekranowej prawdy z rzeczywistością, bowiem społeczeństwo ma tendencję do budowania wiedzy na temat historii z filmów kinowych i seriali telewizyjnych. Stąd z jednej strony radość towarzysząca powstawaniu „Katynia” Andrzeja Wajdy – prawdziwego  filmu o mordzie katyńskim -  a z drugiej wątpliwości towarzyszące każdorazowej emisji telewizyjnej seriali „Czterej pancerni i pies” oraz „Stawka większa niż życie” zakłamujących fakty. Historia na taśmie filmowej to nie tylko wielkie wydarzenia, ale też mnóstwo detali umykających dzisiejszej widowni, ale istotnych dla przyszłych pokoleń, będą bowiem dla nich elementami układanki, z których powstanie obraz naszej współczesności.

„Historia bowiem tylko zasnęła; podobna do pierwotnych organizmów, żyjących życiem ukrytym i budzących się po latach pod wpływem odrobiny ciepła i wilgoci, potrzebuje jedynie promienia światła przebijającego wśród ciemności soczewkę, aby się przebudzić i przeżywać na nowo minione godziny” – ten wspaniały cytat, który Iwona Kurz wybrała na motto antologii pochodzi z tekstu „Nowe źródło Historii” Bolesława Matuszewskiego, wydrukowanego w paryskim „Le Figaro” w 1898 roku. Jego autor, przez pewien czas operator filmowy na dworze cara Mikołaja II – był absolutnym pionierem myśli filmowej, dostrzegającym możliwości dokumentacyjne nowego medium. Matuszewski postulował założenie Składnicy Kinematografii Historycznej, będącej rodzajem archiwum zbierającego „wycinki z życia państwowego i publicznego” od operatorów.

W kapitalnym tekście „Kapelusz i chustka” (1988) Rafał Marszałek tropi, jak w kinie dwudziestolecia międzywojennego i socrealistycznym na ekranie odbijała się mentalność ówczesnego społeczeństwa – poprzez strój a zwłaszcza nakrycia głowy. Barwnym językiem i z werwą autor bierze na warsztat m.in. „Dziewczęta z Nowolipek” oraz „Granicę” Józefa Lejtesa, „Pani minister tańczy” Juliusza Gardana, „Zakazane piosenki” Leonarda Buczkowskiego, „Irena do domu!” Jana Fethkego, „Bazę ludzi umarłych” Czesława Petelskiego. Marszałek nie tylko dowodzi, że „moda inspiruje film, film sprzyja eleganckiemu krawiectwu”. Autor bada, jak na przestrzeni trzydziestu lat zmieniały się w Polsce relacje między klasami społecznymi i między płciami – wszystko na podstawie przywoływanych produkcji.

Andrzej Wajda – jak żaden inny polski twórca – traktuje postaci w swoich filmach głównie w kategoriach historycznych i społecznych – pisze Maria Janion w „Egzystencjach ludzi i duchów. Rodowodzie wyobraźni filmowej Andrzeja Wajdy” (1991). To reżyser mocno związany z literaturą romantyczną – w polskim ujęciu literaturą postaw, pozbawioną tradycyjnie rozumianej psychologii (w naszej literaturze dziewiętnastowiecznej zabrakło wielkich powieści, poza „Lalką”, gdyż „powieściowość” opiera się właśnie na psychologizmie bohaterów). Uniwersum duchowe Wajdy, to jak pisze Janion, polski wiek XIX, polski dramat romantyczny i postromantyczny, dramat Stanisława Wyspiańskiego i malarstwo Jacka Malczewskiego.
W bardzo ciekawym „Filmie. Kontranalizie społeczeństwa?” (1971) Francuz Marc Ferro przypomina, że na początku XX wieku kinematograf nazywano „maszyną ogłupiającą i rozpustną, rozrywką analfabetów, nędznych istot utrudzonych robotą ponad siły”. To stanowisko zmieniło m.in. dostrzeżenie, jak istotne znaczenie z historycznego punktu widzenia mogą mieć kroniki filmowe. Autor, specjalizujący się w historii Rosji i ZSRR przywołuje w swoim tekście obrazy m.in. Aleksandra Pantelejewa, Siergieja Eisensteina, Wsiewołoda Pudowkina i Lwa Kuleszowa. Wspomina serię rosyjskich, angielskich i francuskich dokumentów – z bardzo dobrymi ujęciami – poświęconych ulicznym manifestacjom na ulicach Piotrogrodu w 1917 roku.

Robert A. Rosenstone z California Institute of Technology analizuje i kontrastuje ze sobą  w „Historii w obrazach/historii w słowach: rozważaniach nad możliwością przedstawienia historii na taśmie filmowej” (1988) dwa filmy. To „Czerwoni” Warrena Beatty z budżetem 50 milionów dolarów i „Dobra walka” – kronika Brygady Abrahama Lincolna zrealizowana za ćwierć miliona dolarów. Tekst Rosenstone`a zapoczątkował amerykańską dyskusję na temat związków filmu i historii. Polemizuje z nim Hayden White ze Stanford University, który w „Historiografii i historiofotii” (1988) i proponuje termin „typizacja”  - obraz rzeczy niekoniecznie musi być obrazem artefaktu historycznego, ale może być obrazem rzeczy pewnego typu, takich jakie istniały w przeszłości. W niezwykle interesującym, prawdziwie wciągającym czytelnika tekście „W stronę historyczno-materialistycznych badań nad recepcją filmu”  (1992) Janet Staiger z University of Texas skupia się na widzu jako podmiocie historycznym.  Brawurowo analizuje percepcję „Okna na podwórze” Alfreda Hitchcocka oraz sposób, w jaki zmieniał się odbiór rasistowskich „Narodzin narodu” Davida Warka Griffitha. Tekst Mike`a Budda z Florida Atlantic University zatytułowany „Odsłony „Gabinetu dr. Caligari”” (1990) pochodzi z książki pod jego redakcją, w całości poświęconej temu arcydziełu Roberta Wiene i jednemu z najważniejszych filmów w historii kina. Autor wskazuje w nim na ograniczenia metody Siegfrieda Kracauera – wybitnego historyka  – interpretacji filmu jako źródła badania zbiorowej psychologii.

Kolejny frapujący tekst wyszedł w 2004 roku spod pióra profesora uniwersytetu w Lyonie, Jean-Pierre`a Esquenaziego. W „Konstrukcji genealogii artystycznej: „Pogardzie” Jean-Luca Godarda i społeczeństwie francuskim lat sześćdziesiątych” – fragmencie książki poświęconej wybitnemu przedstawicielowi Nowej Fali – reżyser został przedstawiony jako diagnosta społeczeństwa. Kwestia relacji między filmem – dominującym medium epoki – a sposobem myślenia o przeszłości została podjęta w „Telewizji i naszym rozumieniu historii” – rozmowie profesora Sorbony Pierre`a Sorlina z Tonym Bartą przeprowadzonej w 1998 roku. Sorlin apeluje w niej, by badać wpływ telewizji na wyobraźnię zbiorową. Odpowiada mu w swoim artykule z 1995 roku „Od wieków ciemnych do złotego wieku: pamięć kobiet a seriale telewizyjne” Lynn Spigel zajmująca się mediami i historią kultury amerykańskiej. Autorka analizuje zmiany w treści popularnych seriali oraz współczesny odbiór nowych seriali i powtórek dawnych w kontekście kobiecej świadomości i wyobrażeń o niej dziś i w przeszłości.

Antologię kończy tekst Susannah Radstone z University of East London. “Kino/pamięć/historia” z 1995 roku. Autorka bada historię pamięci w perspektywie psychoanalitycznej, korzystając także z teorii Gillesa Deleuze`a kina jako obrazu-czasu: „rezygnującego z akcji na rzecz przedstawiania procesów stawania się, pamiętania i zapominania oraz przekształcania struktur czasowych”. Radstone analizuje „Kres długiego dnia” Terence`a Daviesa i „Cinema Paradiso” Giuseppe Tornatore.

Wspaniała książka! Wybór tekstów – niezwykle trafny. Nic dziwnego, że antologia „Kino i historia” została zakwalifikowana jako podręcznik akademicki. Naukowy język piśmiennictwa filmoznawczego nie musi być nieprzystępny. Artykuły w antologii przynoszą ogrom informacji, które pobudzają do własnych przemyśleń i pomagają formułować własne opinie.

Anna Kilian