Paweł Sitkiewicz
„Małe wielkie kino.
Film animowany od narodzin do końca okresu klasycznego”
Wydawnictwo słowo/obraz/terytoria
2009
Liczba stron: 296
ISBN: 978-83-7453-934-0
Wymiary: 205 x 270 mm

O tym, jak wielką popularnością cieszy się animacja można się przekonać zaglądając do cotygodniowych wyników choćby polskiego box office`u. Za każdym razem, gdy w kinach zaczyna być rozpowszechniany nowy obraz animowany, niemal zawsze od razu zajmuje pierwsze miejsce a potem bardzo długo utrzymuje się w pierwszej dziesiątce najpopularniejszych filmów.

W świadomości przeciętnych kinomanów produkcja animowana to synonim rozrywki lekkiej, łatwej i przyjemnej. Autor recenzowanej książki (historyk animacji i filmu pracujący na Uniwersytecie Gdańskim) Paweł Sitkiewicz dowodzi, że nie zawsze drugi z użytych epitetów – pejoratywny w odniesieniu do sztuki – podsumowywał animację, nawet gdy chodziło o filmy produkowane z myślą o odbiorcy masowym. Kino animowane okresu klasycznego – a za taki przyjęło się uważać lata 1928 – 1964 – było w istocie ideałem sztuki, bowiem łączyło profesjonalizm formy i wysokie wartości artystyczne! ze świetną rozrywką. Animowana produkcja filmowa tamtych lat odznaczała się ogromną różnorodnością. Filmy niezależne i komercyjne wzajemnie się wówczas inspirowały, były to bowiem czasy poszukiwania nowych środków wyrazu.

Rzadko zastanawiamy się dziś, jak filmy animowane wyglądały kiedyś. Czytając książkę Pawła Sitkiewicza z zaskoczeniem dowiadujemy się, że produkcja animacji na skalę przemysłową rozpoczęła się już w roku 1914, w 1928 roku narodziła się Myszka Miki a przed 1939 rokiem studia filmu animowanego istniały nawet w Australii i Indiach.

Jak twierdzi Sitkiewicz, sztukę animacji otaczała zawsze aura poezji, a nawet sztuki czarnoksięskiej. Przytacza wspaniałą definicję animatora autorstwa wybitnego filmowca, Piotra Dumały: „to ktoś pokrewny alchemikom, wynalazcom, badaczom natury, pasjonatom próbującym zbudować perpetuum mobile, poszukującym nieznanego księżyca, nieodkrytego pierwiastka, nowego źródła energii”. W początkowych partiach książki autor wyprowadza sztukę animowanego obrazu wprost od latarni magicznej Niemca Athanasiusa Kirchera, który w 1640 roku zbudował projektor do wyświetlania ręcznie malowanych przeźroczy. To, oczywiście, niemal prehistoria animacji, która faktycznie rozpoczęła się od filmu lalkowego Brytyjczyka Arthura Melbourne-Coopera „Apel zapałek” z 1899 roku. Zaś do miana pierwszej kreskówki pretendują aż trzy tytuły – „Zabawne grymasy śmiesznych twarzy” (1906), „Fantasmagoria” (1908) i „Mały Nemo” (1911). Sitkiewicz zaznacza – w toku przybliżania czytelnikowi historii niemego filmu rysunkowego – że niemożliwym jest dziś rozstrzygnąć, czy ów gatunek animacji narodził się we Francji czy w Stanach Zjednoczonych. Ale niewątpliwie właśnie w USA zyskał ogromną popularność. Tam, oprócz Myszki Miki, powstali Kot Feliks, Betty Boop i Królik Bugs.

Najdłuższy rozdział autor poświęcił animacji disneyowskiej. To Walta Disneya uważa się dziś często za najbardziej wpływowego Amerykanina XX wieku, nie ma bowiem człowieka na Ziemi, który nie rozpoznałby Kaczora Donalda, Myszki Miki, znanego z jego filmu przedstawienia Królewny Śnieżki czy jelonka Bambi. Z książki dowiadujemy się, że wielkim fascynatem jego twórczości był Siergiej Eisenstein, który w krótkometrażówkach amerykańskiego kolegi widział „…unikalny protest przeciwko metafizycznemu bezruchowi tego, co dane raz na zawsze”. Niewiele mniej miejsca zajmuje w „Małym wielkim kinie” część dotycząca filmu lalkowego, którego najlepsze lata nadeszły dopiero po 1945 roku. Wówczas też powstały narodowe „szkoły” gatunku – czeska, radziecka i polska. Animację lalkową zaczęto wiązać ze sztuką zaangażowaną – politycznie lub społecznie - charakterystyczną dla krajów Europy Wschodniej.

Autor wyczerpująco przedstawia niezwykle ciekawy okres eksperymentalny i abstrakcyjny animacji – wpływ na nią takich kierunków w sztuce, jak kubizm, suprematyzm i futuryzm, czy awangarda spod znaku Radikale Kuenstler. Zauważa, że niemiecki ekspresjonizm filmowy znalazł oddźwięk nawet w disneyowskich kreskówkach adresowanych do szerokiej publiczności – m.in. w „Królewnie Śnieżce i siedmiu krasnoludkach” (1937) czy „Feliks się bawi” (1929). Sitkiewicz opisuje autorskie awangardowe kino Bertolda Bartoscha i wirtuozerki Lotty Reiniger, wieloletniej współpracowniczki wybitnego ekspresjonisty Paula Wegenera. Interesujące związki animacji i propagandy autor prześwietla na przykładzie Związku Radzieckiego, który – choć gardził imperialistyczną sztuką – miał też swojego Disneya, Iwana Iwanowa-Wano, reżysera m.in. „Konika garbuska” (1947). Animację wykorzystywano też do celów propagandy wojennej, m.in. w filmie z 1943 roku Kró! lik Bugs nawoływał do kupna obligacji wojennych. Natomiast w III Rzeszy animowana propaganda nie spełniła swoich celów z powodu złych nastrojów społecznych. 

"Małe wielkie kino" Paweł Sitkiewicz zaadresował do odbiorcy uwrażliwionego na sztuki wizualne, ale jest ona też podręcznikiem akademickim. To nie tylko znakomita podróż w głąb świata kina animowanego, ale zrozumiała i klarowna wykładnia jego historii, tendencji i związków ze zjawiskami społecznymi i politycznymi, których było i jest zwierciadłem. Wspaniała książka! Jedyne, czego czytelnikowi w niej brak, to koloru. Bogato ilustrowana aż prosi się o barwne reprodukcje.

Anna Kilian