Polska telewizja emituje na okrągło komedie i seriale komediowe, które widzowie znają już chyba na pamięć. Już nie tylko od święta – czy „od długiego weekendu” – proponuje się powtórki filmów Stanisława Barei, Tadeusza Chmielewskiego czy Sylwestra Chęcińskiego. Goszczą one także coraz częściej w najlepszym czasie antenowym w dni powszednie. Tymczasem obrazów Nasfetera nie pokazuje się właściwie w ogóle. A do końca bieżącego roku w kinach nie pojawi się żadna polska produkcja nie będąca obrazem familijnym (z tego gatunku będzie zresztą tylko „Magiczne drzewo” Andrzeja Maleszki), opowiadająca o dziecku i z jego punktu widzenia. Najnowszy obraz Doroty Kędzierzawskiej - historia trzech bezdomnych chłopców zatytułowana „Jutro będzie lepiej” czeka na dystrybutora i premierę.

W filmach Andrzeja Jakimowskiego – reżysera „Zmruż oczy” (2003) i „Sztuczek” (2007) – dzieci dojrzałością przypominają dorosłych. Są też przez nich traktowane z szacunkiem: – Dzieci niczym się nie różnią od dorosłych, poza tym, że są mniejsze i młodsze. Są tak samo inteligentne, mają tak samo silną motywację, doskonale rozumieją okoliczności, w których się znajdują – mówi filmowiec. A dlaczego polscy twórcy w ogóle się nimi nie interesują? –  W Polsce dzieci mają słabszą pozycję, niż w krajach wysokorozwiniętych. Podobnie jak kobiety i mniejszości w ogóle. Polacy mają zbyt mały szacunek do współobywateli. Za bardzo lekceważą innych. Przemoc w rodzinie kwitnie u nas w najlepsze. Mężczyźni biją kobiety. Bite są dzieci. To, o czym czyta się niekiedy w prasie, to wierzchołek góry lodowej – dodaje.

Jakimowski mimo ogromnego szacunku do twórczości Nasfetera, odżegnuje się od nazywania swoich obrazów filmami o dzieciach podkreślając, że nakręcił filmy, w których dzieci były po prostu bohaterami. Co ciekawe, bardzo w tym przypomina samego… Nasfetera. Ten w rozmowie ze Zdzisławem Ornatowskim dla tygodnika „Ekran” w 1960 r. podkreślał: „Jedni twierdzą, że robię filmy dla dorosłych, inni że dla dzieci, a ja chciałbym, aby one były dla wszystkich”. I rzeczywiście takie są – w równym stopniu opowiadają widzowi i o jednych i o drugich. Już w debiucie Nasfetera zrealizowanym w roku, w którym udzielił wspomnianego wywiadu – w 1960 roku – nowelowych „Małych dramatach”, mocno przeżywamy bolesną konfrontację marzeń młodych bohaterów „Karuzeli” – Hulajnogi, Rudego, Pyzy – i „Upadku milionera” – postaci tytułowej a także Krępego i Czarnego, z rzeczywistością i regułami panującymi w świecie dorosłych. Reprezentują go kierownik wesołego miasteczka w pierwszej noweli oraz rodzice w drugiej.

Obok wyjątkowego zrozumienia, jakie Janusz Nasfeter i jego żona Teresa, z którą pisał scenariusze dziecięcych dramatów, mieli dla swoich bohaterów i odwagi w ferowaniu niepopularnego sądu na temat dzieciństwa jako niekoniecznie szczęśliwego okresu w życiu człowieka, reżyser miał wspaniałą rękę do swoich młodych aktorów. Filip Łobodziński i Henryk Gołębiewski to odkryte właśnie przez niego talenty. Obaj chłopcy zagrali w osadzonej w latach 30. ubiegłego wieku wstrząsającej opowieści o nietolerancji „Abel, twój brat” (1970), mocno oskarżycielskiej w stosunku do dorosłych – nieczułych, egoistycznych i wygłaszających frazesy.

Zadziwiająca, chwilami nawet niepokojąca emocjonalna dojrzałość dziecięcych postaci dawała do myślenia widzowi w późniejszych „Motylach” (1973). W scenerii augustowskich jezior bohaterowie zakochiwali się, rywalizowali ze sobą i zdradzali nawzajem czerpiąc wzorce ze świata dorosłych. Z taką samą intensywnością ekranowego przekazu mieliśmy do czynienia w „Jestem” – czwartym filmie w karierze Doroty Kędzierzawskiej i trzecim, który poświęciła tematyce dziecięcej, nakręconym w 2005 r. Jedenastoletni Kundel , chłopiec zupełnie odrzucony przez matkę, mieszka na barce i musi sam radzić sobie w życiu. Codzienny mozół to choćby zdobycie jedzenia. Przeraźliwa samotność tego dziecka jest dogłębna i niemal namacalna. Wreszcie spotyka dziewczynkę równie samotną – Kuleczkę – choć żyjącą w rodzinie zasobnej w środki materialne. Ale przed dziećmi nic się nie ukryje, o czym dorośli wolą zapomnieć. Im bardziej wypracowany kamuflaż, tym łatwiej znaleźć dziecku jego słabe punkty, zwłaszcza gdy są nimi relacje uczuciowe między rodzicami. Kuleczka potrafi je prześwietlić a jak sobie radzi z niewesołymi konkluzjami? Upija się piwem tak, jak to obserwuje u dorosłych. Rodzice Kuleczki zapewniają jej i jej siostrze byt, karmią je i ubierają – hodują niczym rośliny ozdobne. Nic jednak o nich nie wiedzą ani nie są tej wiedzy spragnieni. Wspaniały obraz Kędzierzawskiej to kontynuacja tematyki jej dwóch poprzednich dziecięcych filmów – „Wron” (1994) i „Diabłów, diabłów” (1991). Reżyserka czerpie inspirację do swoich fabuł z autentycznych historii, przeczytanych lub zasłyszanych. Ostatni z wymienionych tytułów – fabularny debiut – opowieść o fascynacji dwunastoletniej dziewczynki cygańskim taborem, który pojawił się w miasteczku, została zrealizowana po tym, jak reżyserka usłyszała w pociągu księdza chwalącego się tym, jak przepędzić Cyganów strażacką sikawką.

Poza dwoma filmami Andrzeja Jakimowskiego i trzema Doroty Kędzierzawskiej właściwie jeszcze tylko debiut fabularny Grzegorza Lewandowskiego sprzed dwóch lat wpisał się na karty filmów o tematyce dziecięcej. „Hiena” to oryginalna opowieść, gatunkowy melanż kina społecznego z horrorem, stylistyczna mieszanka naturalizmu z sugestywnym oniryzmem. Głównym bohaterem historii rozgrywającej się na Śląsku jest Mały, który nie potrafi znaleźć sobie miejsca po śmierci ojca. Zaprzyjaźnia się ze starzejącym się odludkiem i snuje coraz bardziej krwawe domysły na temat zagadki zaginięć dzieci z okolicy. Niesamowity klimat opowieści, dobre prowadzenie młodych wykonawców i ciekawa intryga dobrze wróży na przyszłość reżyserowi, który utknął w telewizyjnej „Dwójce” realizując odcinki serialu „Na dobre i na złe”. Dwa lata temu można było przeczytać o nadziei Lewandowskiego na szybkie rozpoczęcie zdjęć do kolejnego filmu – uwspółcześnionej i przeniesionej w realia Kotliny Kłodzkiej wersji „Draculi” Brama Stokera. I na nadziei się skończyło.

Oglądając wspaniałe, ale obce kino opowiadające o świecie z punktu widzenia dzieci, pozostaje nam marzyć o artystycznie ambitnych, poruszających i dobrze zagranych rodzimych produkcjach. Tymczasem musimy poprzestać na oglądaniu udanych filmów zagranicznych. Nie tylko amerykańskich, jak w ostatnim czasie „12 lat i koniec” (2005, polska premiera grudzień 2008) Michaela Cuesty i „Sekretne życie pszczół” (2008, polska premiera maj 2009) Giny Prince-Bythewood. Znakomitym przykładem kina „nasfeterowskiego” w stanie czystym był na naszych ekranach rosyjski „Italianiec” (2005, polska premiera luty 2009) Andrieja Krawczuka, nagrodzony w Berlinie. To film, którego scenariusz napisało samo życie: mały wychowanek domu dziecka nauczył się czytać i pisać by potem uciec z placówki i odnaleźć matkę. Artykuł o nim ukazał się w „Komsomolskiej Prawdzie” i zainspirował Krawczuka, mającego już na koncie dokument o dzieciach z sierocińca. Tak powstała dickensowska opowieść o dziecięcym harcie ducha i uporze, dzięki któremu spełniają się marzenia sześcioletniego Wani. Niech z kolei „Italianiec” poruszy wyobraźnię polskich filmowców i sprawi, że dzieci nabiorą w naszym kinie większego i należnego im znaczenia.

Anna Kilian